حافظه‌ای برای تجربه‌های اجتماعی؛ روایتی از سومین دوره جایزه دوسالانه دکتر مجتبی معین

حافظه‌ای برای تجربه‌های اجتماعی؛ روایتی از سومین دوره جایزه دوسالانه دکتر مجتبی معین

با مشارکت جمعی از فعالان مدنی و پژوهشگران اجتماعی و اعلام برگزیدگان، سومین دوره جایزه دوسالانه دکتر مجتبی معین، پنجشنبه ۱۹ شهریور، در کتاب فرهنگان پاسداران به پایان رسید. اما اختتامیه این دوره صرفا مراسمی برای اعلام برگزیدگان و اهدای تندیس نبود. در طول این برنامه، تجربه‌هایی روایت شد که هرکدام از مواجهه با یک مسئله واقعی اجتماعی آغاز شده بودند و در مسیر خود، راه‌هایی تازه برای کنش، همکاری، مستندسازی و حل مسئله پیدا کرده بودند.

می‌توانید ویدئو کامل مراسم اختتامیه را از این لینک ببینید. و در ادامه گزارش روایی جایزه را بخوانید.

جایزه معین با هدف شناسایی، مستندسازی و تقدیر از پروژه‌ها و ابتکارات اجتماعی سازمان‌های مردم‌نهاد شکل گرفته است. مستندسازی و نوآوری دو محور اصلی جایزه هستند و تلاش شد این دو مفهوم نه فقط در فرایند داوری، بلکه در تمام مسیر جایزه، از آموزش و مشاوره تا گفت‌وگو و تبادل تجربه، دنبال شوند.

اختتامیه نیز بر همین اساس طراحی شده بود؛ تمامی افرادی که در برگزاری مراسم نقش داشتند، در سال‌های گذشته به شکلی با ابتکارات خود در جایزه معین مشارکت داشتند. برنامه‌ که از یک دیدار و پذیرایی صبحگاهی آغاز شد، به معرفی پروژه‌ها و سخنرانی درباره نقش جامعه مدنی با منابع کم اما تاثیر ماندگارش رسید، با یک فعالیت جمعی درباره ردپای اثرگذاری اجتماعی ادامه پیدا کرد، سپس گزارش دوره و فرایند داوری ارائه شد و در نهایت، با اعلام برگزیدگان و گفت‌وگوی مستقیم با آن‌ها به پایان رسید.

صبحی برای دیدار و آغاز یک روایت مشترک

پیش از آغاز رسمی برنامه، حاضران در کتاب فرهنگان گرد هم آمدند و مراسم با پذیرایی صبحگاهی آغاز شد. این بخش با همراهی مجموعه نان مان برگزار شد که مسئولیت پذیرایی صبحگاهی این برنامه را بر عهده داشت. در آغاز مراسم، فاطمه اکبرپور برنجی، میزبان برنامه، از مجموعه کتاب فرهنگان تشکر کرد و از تجربه خودش به عنوان فعالی که سال‌هاست در مستندسازی پروژه‌های سازمان‌های مردم‌نهاد شرکت داشته گفت. این شروع غیررسمی، فرصت دیدار و گفت‌وگوی حاضران را پیش از آغاز بخش‌های رسمی فراهم کرد.

پس از آن، اکبرپور برنجی به موضوعی پرداخت که از نگاه او یکی از مهم‌ترین دلایل اهمیت جایزه معین بود: تجربه‌هایی که در سازمان‌ها شکل می‌گیرند و اگر ثبت نشوند، ممکن است با رفتن افراد از بین بروند. او درباره اهمیت مستندسازی گفت:

«مستندسازی پروژه‌های اجتماعی برای من فقط ثبت یک کار نیست؛ راهی است برای اینکه یک تجربه از حافظه یک فرد جلوتر و فراتر برود و به دانش یک نهاد و یک جامعه بدل شود.»

از نگاه او، تجربه‌های اجتماعی حاصل سال‌ها تلاش، آزمون و خطا و یادگیری‌اند. ثبت این تجربه‌ها می‌تواند کمک کند مسیرهایی که یک سازمان طی کرده، برای دیگران نیز قابل استفاده باشد و دیگران مجبور نباشند همه چیز را از نقطه صفر آغاز کنند.

 یک سال دیرتر؛ کشف دوباره تجربه‌های اجتماعی

سومین دوره جایزه معین قرار بود سال گذشته به پایان برسد، اما شرایط کشور بر روند برگزاری آن تأثیر گذاشت. جنگ، اعتراضات اجتماعی، قطعی اینترنت و فضای عمومی آن روزها موجب شد داوری و اختتامیه به تعویق بیفتد.

در آن شرایط، برگزاری یک مراسم تقدیر از پروژه‌های اجتماعی چندان ساده نبود. حتی این ایده مطرح شده بود که نتایج به‌صورت آنلاین اعلام شود و جایزه بدون برگزاری مراسم به پایان برسد.

اما زمانی که پروژه‌ها برای داوری بررسی شدند، تصویر دیگری شکل گرفت. پروژه‌هایی دیده شدند که نشان می‌دادند سازمان‌ها و گروه‌های اجتماعی، حتی در شرایط دشوار، کار خود را ادامه داده‌اند.

شیما وزوایی، عضو هیئت مدیره، در روایت این تجربه گفت:

«پروژه‌ها که رسید به کار داوری، دیدیم چقدر قشنگ، چقدر کار انجام شده، چه جاهایی که فکر نمی‌کردیم داشتن پروژه‌هایی اجرا می‌شدند. این تصاویر پشت سر هم برای خود من یه یادآوری بود که هنوز آدم‌ها و نهادهایی هستند که از همدیگر مراقبت کنند. مراقبت جمعی ارزش دارد که به خاطرش مبارزه کنیم.» این جمله، یکی از مضمون‌های اصلی مراسم را پیشاپیش مشخص کرد: در کنار بحران‌های بزرگ، تجربه‌های کوچک و مستمر مراقبت و کنش اجتماعی همچنان در جریان‌اند.

در ادامه مستندات سازمان‌هایی که در جایزه شرکت کرده بودند در ویدئویی تدوین و نمایش داده شدند. این ویدئو را که آیدین حلال‌زاده تدوینش را بر عهده داشته را در ادامه ببینید.

موسسه معین؛ از حمایت از جامعه مدنی تا ساختن حافظه دانشی

دکتر مصطفی معین، رئیس هیئت‌مدیره موسسه نیکوکاری مجتبی معین، درباره فعالیت‌های موسسه و نگاه آن به جامعه مدنی سخن گفت.

در این بخش، فعالیت‌های موسسه در حوزه‌های آموزش، پژوهش، توسعه ظرفیت‌های مدنی، مدیریت دانش، تولید محتوای آموزشی و حمایت از سازمان‌های مردم‌نهاد مرور شد.

پژوهش درباره وضعیت سازمان‌های مردم‌نهاد، بررسی نیازها و ظرفیت‌های فعالان حوزه کودکان و زنان، فعالیت‌های مرتبط با سیستان و بلوچستان، انتشار کتابچه‌های راهنما برای سازمان‌های غیرانتفاعی و ترجمه منابع تخصصی در حوزه داوطلبی، بخشی از این فعالیت‌ها بود.

در کنار این اقدامات، برگزاری کارگاه‌هایی درباره مدیریت دانش، هوش مصنوعی، تولید محتوا و رسانه‌های اجتماعی و همچنین نشست‌هایی درباره نقش نهادهای مدنی در شرایط بحران و جنگ نیز از دیگر فعالیت‌های موسسه معرفی شد.

در این بخش، چهار مفهوم توسط دکتر معین به یکدیگر پیوند خوردند: داوطلبی، مستندسازی، مدیریت دانش و نوآوری. «تجربه‌ای که در یک سازمان شکل می‌گیرد، اگر ثبت و سازمان‌دهی شود، می‌تواند به بخشی از سرمایه دانشی جامعه مدنی تبدیل شود؛ سرمایه‌ای که امکان یادگیری جمعی و ظرفیت‌سازی اجتماعی را افزایش می‌دهد.»


در ادامه، دکتر سعید مدنی، پژوهشگر و کنشگر اجتماعی و دبیر شورای علمی موسسه، درباره نقش جامعه مدنی صحبت کرد.

سخنان مدنی با یک پرسش آغاز شد: در شرایطی که جامعه ایران با بحران‌های گسترده اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی روبه‌روست، سازمان‌های مردم‌نهاد با منابع محدود خود تا چه اندازه می‌توانند اثرگذار باشند؟

او توضیح داد که این پرسش را در ماه‌های اخیر بارها از فعالان سیاسی، اجتماعی و اعضای سازمان‌های مردم‌نهاد شنیده است. سازمانی ممکن است بتواند صد، دویست یا هزار نفر را تحت پوشش قرار دهد، اما در برابر ابعاد فقر، نابرابری، آسیب‌های اجتماعی، مشکلات سلامت و سایر مسائل گسترده، این میزان مداخله کوچک به نظر می‌رسد.

مدنی این نقد را از یک جهت درست دانست، اما تاکید کرد که سازمان‌های مردم‌نهاد قرار نیست جایگزین دولت یا نظام حکمرانی شوند.

«قرار نبوده که سازمان‌های مردم‌نهاد و جامعه مدنی با خدماتی که می‌ده، خلا ناشی از ناتوانی‌ها و کم‌کاری‌های نظام حکمرانی و دولت رو پر کنه.»

از نگاه او، یکی از مهم‌ترین کارکردهای سازمان‌های مردم‌نهاد الگوسازی است. یک سازمان می‌تواند در مقیاسی کوچک و با منابع محدود نشان دهد که مسئله‌ای اجتماعی را می‌توان به شکل دیگری دید و برای آن راه‌حلی متفاوت پیدا کرد.

مدنی در ادامه، به کارکرد درونی جامعه مدنی نیز پرداخت؛ «اینکه سازمان‌های مدنی فضایی ایجاد می‌کنند که در آن افراد با دیدگاه‌های مختلف کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، اختلاف‌ها را تحمل می‌کنند و کار مشترک انجام می‌دهند. یک مجموعه آدم با آرا و افکار مختلف می‌تونن دور هم جمع بشن، همدیگه رو تحمل کنن و با همدیگه کار مشترک انجام بدن.»

از این منظر، جامعه مدنی فقط خدمات ارائه نمی‌دهد، بلکه در درون خود مشارکت، همکاری و نوعی فرهنگ دموکراتیک را نیز تمرین می‌کند. همین تجربه، از نگاه مدنی، می‌تواند در آینده به یکی از سرمایه‌های توسعه پایدار ایران تبدیل شود.

یک کار جمعی؛ هر کدام چه ردپایی گذاشته‌ایم؟

بعد از سخنرانی مدنی، برنامه وارد بخشی شد که قرار بود به‌جای صحبت درباره مشارکت، حضار برای چند دقیقه خودِ مشارکت را تجربه کنند.

مائده صدیقی، تصویرگر و تسهیلگر این بخش، از حاضران خواست به یک پرسش فکر کنند:

«در یک سال گذشته، چه ردپایی از خود یا سازمان‌مان بر جای گذاشته‌ایم؟»

صدیقی تاکید کرد که منظور از اثرگذاری لزوما یک دستاورد بزرگ و قابل اندازه‌گیری نیست. ممکن است تغییر نگاه یک نفر، فراهم کردن زمینه یک کار گروهی، کمک به تغییر مسیر یک فرد یا حتی ایجاد یک امکان کوچک برای دیگری باشد.

هر یک از حاضران بخشی از این «ردپا» را روی کاغذ ثبت کردند و این ردپاها در کنار یکدیگر قرار گرفتند تا تصویری مشترک ساخته شود. در واقع، این بخش ادامه عملی همان بحثی بود که مدنی مطرح کرده بود: اینکه اثر اجتماعی، اغلب از مجموعه‌ای از کنش‌های کوچک شکل می‌گیرد و معنای آن زمانی بیشتر دیده می‌شود که این تجربه‌ها کنار یکدیگر قرار بگیرند.


در ادامه، ناصر نوربخش، دبیر جایزه معین، گزارش برگزاری سومین دوره را از سوی دبیرخانه ارائه کرد.

او به ایده اولیه جایزه بازگشت؛ ایده‌ای که از یک مسئله مشخص شکل گرفته بود: ضعف مستندسازی و گزارش‌نویسی در بخشی از سازمان‌های مردم‌نهاد و نیاز به تشویق آن‌ها برای پیدا کردن ایده‌ها و روش‌های تازه در مواجهه با مسائل اجتماعی.

اما تاکید اصلی نوربخش این بود که جایزه را نباید صرفا یک مسابقه دانست. «جایزه فقط یه مسابقه و انتخاب برنده نیست؛ اینجا قرار نیست که تجربه‌ها مقابل هم قرار بگیرند تا یکی برنده و دیگری بازنده باشه. قراره کنار هم باشیم، کنار هم قرار بگیریم، از یکدیگر یاد بگیریم، تجربه‌ها را بهتر مستند کنیم و امکان دیده شدن و گسترش اونها رو بیشتر کنیم. در این دوره، علاوه بر فرایند دریافت و داوری آثار، برنامه‌های آموزشی و مشاوره‌ای نیز برگزار شد و موضوعاتی مانند روایت، مستندسازی و تفکر طراحی برای حل مسائل اجتماعی مورد توجه قرار گرفت.»

تیم دبیرخانه شامل لیلا مظفری، مریم معین، شیما وزوایی هستند و آرزو خوش قول و فاضل یزدان‌پناه و همچنین داوود سعیدی‌پور مدیر عامل موسسه آنها را همراهی کردند.

همچنین فیروزه صابر، ناظر طرح جایزه و نماینده هیئت داوران، درباره فرایند داوری توضیح داد.

«در این دوره، مستندسازی و نوآوری دو محور اصلی ارزیابی بودند و هر کدام ۵۰ درصد امتیاز نهایی را تشکیل می‌دادند. در بخش مستندسازی، مستندات کتبی، صوتی و تصویری و سایر مدارک پروژه بررسی شد. در بخش نوآوری نیز فقط تازگی ایده مورد توجه نبود، بلکه شناخت و تعریف مسئله، راه‌حل، فرایند اجرا، روش کار، شیوه مستندسازی و نحوه ارتباط با مخاطبان نیز مورد بررسی قرار گرفت. داوران این دوره پیام روشنفکر، فیروزه صابر، مروئه وامقی و زهرا عمرانی بودند و ناصر نوربخش دبیری جایزه را بر عهده داشت.»

شش تجربه، شش ابتکار؛ لحظه اعلام برگزیدگان

لحظه اعلام برگزیدگان، بخش اصلی مراسم بود؛ اما هر نام در این مراسم با یک مسئله، یک تجربه و یک مسیر همراه بود.

شش پروژه در این دوره مورد تقدیر قرار گرفتند. سه پروژه اول که در ادامه می‌آیند شایسته تقدیر در بخش‌های مستندسازی، نوآوری، و به صورت ترکیبی در مستندسازی و نوآوری هستند. سه پروژه دوم برگزیدگان اصلی در بخش‌های مستندسازی، نوآوری، و به صورت ترکیبی در مستندسازی و نوآوری هستند.

موسسه کودک و طبیعت دامون

پروژه: «مدل یکپارچه یادگیری تجربه‌محور در طبیعت برای کودکان و خانواده‌ها» شایسته تقدیر در مستندسازی. در این تجربه، طبیعت فقط محل برگزاری فعالیت نیست؛ خود طبیعت بخشی از فرایند یادگیری کودک است و یادگیری از مسیر تجربه و ارتباط با محیط شکل می‌گیرد.

موسسه سبزکاران بالان

پروژه: «رادیو سبزکاران» شایسته تقدیر در نوآوری. این پروژه از روایت فعالان محیط زیست در نقاط مختلف استفاده کرده بود تا صداهای پراکنده را کنار یکدیگر قرار دهد.

کانون هموفیلی ایران

پروژه: «یک هفته کافی است» شایسته تقدیر در مستندسازی و نوآوری. پروژه‌ای برای آگاهی‌رسانی درباره قاعدگی‌های غیرطبیعی و اختلالات خونریزی‌دهنده در زنان و دختران و تلاش برای شکستن سکوت پیرامون این مسئله.

توسعه‌دهندگان فردای بهمان

پروژه: «کتابخانه دامان» برگزیده در مستندسازی. پروژه‌ای که از یک کتابخانه محلی آغاز شده بود، اما مسئله اصلی آن حفظ و انتقال تجربه و دانشی بود که در یک فضای محلی و در همکاری با داوطلبان شکل گرفته بود.

جمعیت خیریه حمایت دارویی قطره

پروژه: «طرح ساماندهی داروهای تک‌نسخه‌ای» برگزیده در نوآوری. پروژه‌ای که تلاش کرد مسئله کمبود دارو را از یک مشکل مقطعی به مسئله‌ای فرایندی و داده‌محور تبدیل کند.

انجمن پیشگیری از آسیب‌های روانی و اجتماعی

پروژه: «سامانه طعم گیلاس» برگزیده در مستندسازی و نوآوری. سامانه‌ای آنلاین برای پیشگیری و مداخله در بحران خودکشی که بر امکان دسترسی به حمایت در لحظه بحران تمرکز دارد.


پنل برگزیدگان

بعد از اعلام نتایج، مراسم وارد یکی از مهم‌ترین بخش‌های خود شد: پنل گفت‌وگو با برگزیدگان درباره مستندسازی و نوآوری در سازمان‌های مردم‌نهاد.

تسهیلگری این گفت‌وگو را زهرا عمرانی ، عضو هیئت داوران، بر عهده داشت. او در ابتدای پنل درباره جایزه و تبدیل تجربه اجتماعی به دانش قابل اتکا گفت: «در فضای جامعه مدنی، پیدا کردن راه‌حل برای مسائل اجتماعی سخت است؛ اما سخت‌تر از آن، این است که بتوانیم تعریف تازه‌ای از مسئله ارائه کنیم و بعد این مسیر رسیدن به راه‌حل را به شکلی تبدیل به دانش و سرمایه کنیم؛ دانشی که هم به پایداری خود ما کمک کند و هم برای دیگران امکان یادگیری ایجاد کند.»



در ادامه، نمایندگان پروژه‌ها درباره چرایی شکل‌گیری پروژه، مسئله‌ای که با آن مواجه شده بودند، مسیر اجرا، تجربه‌های به‌دست‌آمده و چیزهایی که در ادامه می‌توانستند متفاوت انجام دهند صحبت کردند. آنچه این بخش را از یک معرفی ساده پروژه‌ها متفاوت می‌کرد، این بود که نمایندگان فقط درباره «نتیجه» حرف نمی‌زدند؛ بلکه درباره مسیر رسیدن به آن نیز صحبت می‌کردند.

کتابخانه دامان؛ وقتی تجربه یک محله نباید از بین برود

حسین‌زاده، نماینده توسعه‌دهندگان فردای بهمان، درباره تجربه کتابخانه دامان و اهمیت مستندسازی صحبت کرد. «نقطه آغاز پروژه، یک کتابخانه محلی بود، اما در ادامه روشن شد که آنچه در این فضا شکل گرفته، فقط مجموعه‌ای از فعالیت‌های کتابخانه‌ای نیست؛ بلکه تجربه‌ای از کار با محله، داوطلبان و مخاطبان است.»

حسین‌زاده درباره چرایی توجه به مستندسازی گفت:«متوجه شدیم دانشی که به صورت ذهنی در افراد نگه داشته می‌شود، ممکن است از دست برود. به همین دلیل، ثبت تجربه داوطلبان، بازخورد مخاطبان و مسیر شکل‌گیری فعالیت‌ها به بخشی از خود پروژه تبدیل شد.»

این نگاه، مستندسازی را از یک گزارش پایانی جدا می‌کند. در این تجربه، ثبت کردن بخشی از خود فرایند بود، زیرا سازمان می‌خواست بداند چه اتفاقی افتاده، چه چیزی یاد گرفته شده و چگونه می‌توان این تجربه را در اختیار افراد دیگری قرار داد.

در ادامه گفت‌وگو نیز تاکید شد که اگر تجربه‌های محلی قرار باشد در محیط‌های دیگر گسترش پیدا کنند، باید بتوان جزئیات مسیر را ثبت کرد؛ از واکنش مخاطبان و داوطلبان تا تغییراتی که در طول مسیر در خود پروژه اتفاق افتاده است.

یک هفته کافی است؛ شکستن سکوتی که از خانواده شروع می‌شود

صادق‌زاده، نماینده کانون هموفیلی ایران، درباره پروژه «یک هفته کافی است» صحبت کرد؛ پروژه‌ای که در آن مسئله سلامت زنان و اختلالات قاعدگی، از زاویه‌ای متفاوت مورد توجه قرار گرفته بود.

سخنان او نشان داد که مسئله فقط کمبود اطلاعات پزشکی نیست. بخشی از مسئله، نبود گفت‌وگو و انتقال درست تجربه میان نسل‌ها و سکوتی است که پیرامون موضوعات مرتبط با قاعدگی وجود دارد.

او در توضیح انگیزه شکل‌گیری پروژه گفت: «چیزی که باعث شد نقطه قوت ما شود و قدرت حرکت پیدا کنیم، این سوال بود که اگر ما که تجربه زیستی زندگی با این زنان و دختران را داریم، چه کسی باید این سکوت را بشکند؟ و جواب این سوال یکی از انگیزه‌های ما بود که این پروژه را شروع کنیم.»

او سپس از تجربه‌ای گفت که در کار با مراجعه‌کنندگان به دست آمده بود. به گفته او، برخلاف تصور اولیه که ممکن است اینترنت امروز نخستین محل مراجعه برای پرسش‌های مربوط به قاعدگی باشد، تجربه سازمان نشان داده بود که در بسیاری موارد هنوز مادران نخستین مرجع پاسخ‌گویی به پرسش‌های دختران هستند.

«امروزه زمانی هست که محل ارجاع سوال همه ما از اینترنت است؛ چون همه برای هر سوال ساده‌ای به اینترنت مراجعه می‌کنیم. ولی تجربه خود موسسه به من ثابت کرد که تجربه زیسته افرادی که به ما مراجعه می‌کنند، محل ارجاع‌شان برای اینکه بفهمند دوره عادت ماهیانه‌شان چه باشد و چه میزان باشد، باز مادر است؛ یعنی دختر به مادرش مراجعه می‌کند و سوال می‌پرسد.»

به گفته صادق‌زاده، همین تجربه نشان می‌داد که موضوع همچنان نیازمند گفت‌وگوست. او از مواردی نیز گفت که مشکلات تشخیص‌داده‌نشده و طولانی شدن خونریزی‌ها می‌تواند پیامدهای جسمی، روانی و حتی خانوادگی داشته باشد. او با اشاره به تجربه‌های تلخ ناشی از تشخیص دیرهنگام برخی بیماری‌ها تاکید کرد: «من باید صدای زنانی باشم که رنج می‌برند از دردی که اگر تشخیص داده شود، قابل حل است. پس بیا راجع بهش حرف بزنیم.»

این بخش از گفت‌وگو، هدف پروژه را به‌خوبی نشان می‌داد: شکستن سکوت درباره مسئله‌ای که وجود دارد، اما هنوز گفت‌وگو درباره آن برای بسیاری از افراد ساده نیست.

قطره؛ وقتی مسئله از «کمبود دارو» به یک فرایند تبدیل می‌شود

ظهوریان، نماینده جمعیت خیریه حمایت دارویی قطره، درباره پروژه «طرح ساماندهی داروهای تک‌نسخه‌ای» صحبت کرد.

«نقطه مهم این تجربه، تغییر نگاه به مسئله بود. مسئله در ابتدا کمبود دارو به نظر می‌رسید، اما پروژه تلاش کرده بود آن را به یک مسئله فرایندی تبدیل کند؛ مسئله‌ای که می‌توان آن را با داده، شبکه انسانی و شناخت دقیق‌تر پیگیری کرد.»

در معرفی این پروژه، این تغییر نگاه با یک جمله کلیدی بیان شد: «گاهی برای حل یک مسئله لازم است خود مسئله را دوباره تعریف کنیم و به دنبال یک راه‌حل پایدار باشیم.» ظهوریان توضیح داد که پشت این پروژه، شبکه‌ای انسانی شکل گرفته است. سابقه فعالیت‌های دانشجویی و شبکه‌ای از داوطلبان، امکان ارتباط با افراد و مجموعه‌هایی را فراهم کرده بود که در نقاط مختلف با مسئله دارو مواجه بودند.

این شبکه به پروژه کمک کرده بود که مسئله را فقط از منظر یک مراجعه‌کننده یا یک مورد منفرد نبیند، بلکه بتواند اطلاعات و تجربه‌های پراکنده را کنار یکدیگر قرار دهد. «در نتیجه، نوآوری پروژه فقط در استفاده از فناوری نبود؛ بلکه در تعریف دوباره مسئله و تبدیل تجربه‌های پراکنده به شناختی قابل استفاده برای حل مسئله بود.»

طعم گیلاس؛ وقتی اولین نیاز، شنیده شدن است

زهرا مرادی، نماینده انجمن پیشگیری از آسیب‌های روانی و اجتماعی، درباره «سامانه طعم گیلاس» صحبت کرد؛ پروژه‌ای که با مسئله پیشگیری و مداخله در بحران خودکشی سروکار دارد.

«در این تجربه، نقطه آغاز نه یک آمار یا نمودار، بلکه تجربه فردی است که در یک لحظه بحرانی قرار دارد.» مرادی در توضیح فلسفه شکل‌گیری سامانه گفت: «کسی که درگیر افکار خودکشی است، همزمان در جهان تاریکی گیر افتاده که نمی‌تونه صحبت کنه و نیاز داره که صحبتش در اون لحظات شنیده بشه.»

او توضیح داد که طعم گیلاس تلاش کرده با استفاده از فضای آنلاین و شبکه‌ای از داوطلبان آموزش‌دیده، امکان دسترسی به حمایت را برای فردی که در لحظه بحران قرار دارد، آسان‌تر کند. «در اینجا نیز فناوری هدف نهایی نیست. فناوری ابزاری است برای ایجاد مسیری که فرد بتواند به یک امکان انسانی دسترسی پیدا کند: صحبت کردن، شنیده شدن و دریافت حمایت.» معرفی این پروژه در مراسم، هم‌زمان با روز جهانی پیشگیری از خودکشی نیز انجام شد و همین موضوع اهمیت گفت‌وگو درباره تجربه این پروژه را دوچندان کرد.

دامون؛ یادگیری از مسیر تجربه

بهاره کیائی، نماینده دامون، گفت در پروژه موسسه کودک و طبیعت دامون، موضوع یادگیری در طبیعت محور تجربه بود. «در این مدل، طبیعت صرفا مکانی برای برگزاری یک برنامه آموزشی نیست؛ بلکه خودِ محیط بخشی از فرایند یادگیری کودک است.»

در ادامه پنل نیز درباره امکان گسترش این تجربه صحبت شد؛ اینکه تجربه یک موسسه چگونه می‌تواند در اختیار خانواده‌ها، فعالان حوزه کودک، مربیان و دیگر مجموعه‌ها قرار بگیرد. «مستندسازی در این مسیر کمک می‌کند بازخورد خانواده‌ها دریافت و تجربه آن‌ها نیز ثبت شود و آنچه در یک پروژه شکل گرفته، بتواند بعدا در آموزش، کارگاه‌ها و حتی گفت‌وگوهای مربوط به سیاست‌گذاری حوزه آموزش و یادگیری مورد استفاده قرار گیرد.» در بخشی از این گفت‌وگو نیز بر اهمیت ادامه دادن روند گزارش‌دادن و گفت‌وگو با خانواده‌ها تاکید شد؛ زیرا تجربه خانواده‌ها خود بخشی از دانش پروژه است.

رادیو سبزکاران؛ روایت‌هایی که به هم وصل می‌شوند

پروژه «رادیو سبزکاران» نیز با مسئله‌ای متفاوت، اما با منطق مشابه شکل گرفته بود: فعالان محیط زیست در نقاط مختلف تجربه‌هایی دارند که ممکن است جدا از یکدیگر باقی بمانند.

به گفته زهرا نظری، نماینده سبزکاران بالان، رادیو سبزکاران تلاش کرده بود این تجربه‌ها را در قالب روایت صوتی کنار هم قرار دهد و امکان شنیده شدن صداهای مختلف را فراهم کند.ایده پروژه در شعار سبزکاران خلاصه شده بود: «یک صدا می‌تواند شروع یک گفت‌وگو باشد؛ گفت‌وگو می‌تواند به آگاهی و کنش تبدیل شود.»

«در این پروژه، روایت صرفا یک ابزار رسانه‌ای نیست؛ راهی است برای ساختن ارتباط میان تجربه‌هایی که در جغرافیاهای مختلف شکل گرفته‌اند. صداهای محلی می‌توانند به یکدیگر متصل شوند، تجربه‌ها را منتقل کنند و امکان شکل‌گیری گفت‌وگویی گسترده‌تر را فراهم کنند.»

مستندسازی؛ ثبت نتیجه کافی نیست

یکی از نکات مشترک میان تجربه‌های پنل، تغییر نگاه به مستندسازی بود. مستندسازی در بسیاری از سازمان‌ها ممکن است به آخر پروژه موکول شود؛ زمانی که قرار است گزارشی آماده شود یا فعالیت‌ها برای حامیان توضیح داده شوند. اما تجربه‌های ارائه‌شده در این پنل نشان دادند که مستندسازی می‌تواند بخشی از خود فرایند اجرا و یادگیری باشد.

وقتی سازمان مسیر تصمیم‌گیری، تجربه داوطلبان، بازخورد مخاطبان، تغییرات پروژه و حتی اشتباه‌ها و اصلاح مسیرها را ثبت می‌کند، در واقع فقط گذشته را حفظ نمی‌کند؛ بلکه امکان می‌دهد در آینده دوباره به این تجربه برگردد و از آن استفاده کند.همین نگاه در صحبت‌های حسین‌زاده درباره کتابخانه دامان به‌روشنی دیده شد: «متوجه شدیم دانشی که به صورت ذهنی در افراد نگه داشته می‌شه، ممکنه از دست بره.» و همین دغدغه، در سطحی دیگر، در صحبت‌های مربوط به پروژه دامون نیز وجود داشت: «اگر تجربه‌ها ثبت نشوند، امکان انتقال آن‌ها به خانواده‌ها، مربیان، فعالان حوزه کودک و دیگر مجموعه‌ها محدود می‌شود.»

نوآوری؛ همیشه یک فناوری تازه نیست

تجربه‌های این دوره همچنین نشان دادند که نوآوری در فعالیت اجتماعی الزاما به معنای ساختن یک ابزار یا فناوری جدید نیست. گاهی نوآوری در تعریف دوباره مسئله اتفاق می‌افتد؛ همان‌طور که در پروژه قطره، مسئله دارو از یک کمبود مقطعی به یک فرایند قابل بررسی تبدیل شد.

گاهی در تغییر مسیر از اطلاع‌رسانی به مشارکت شکل می‌گیرد؛ همان‌طور که در پروژه «یک هفته کافی است»، تلاش شد آگاهی درباره یک مسئله به شناخت و پیگیری آن متصل شود.

گاهی نوآوری در استفاده از یک رسانه برای ساختن شبکه‌ای از روایت‌ها است؛ مانند رادیو سبزکاران. و گاهی در ایجاد یک مسیر تازه برای دسترسی به حمایت اتفاق می‌افتد؛ مانند سامانه طعم گیلاس. به همین دلیل، در فرایند داوری جایزه، نوآوری در بخش‌های مختلف پروژه بررسی شد و فقط به «ایده اولیه» محدود نبود.



پایان یک مراسم، آغاز گفت‌وگویی دیگر

در پایان مراسم  پریسا کریمی و علی مهدوی با اجرای موسیقی و شعری که برای اختتامیه سومین دوره جایزه دکتر مجتبی معین سروده بودند، فضایی متفاوت در مراسم ایجاد کردند؛ اجرایی که مضمون آن با مسیر کلی این دوره از جایزه پیوند داشت. شعر  آنها روایتی از انسانی بود که در میان خستگی‌ها و بحران‌ها، هنوز امکان روییدن و جوانه زدن را از دست نداده است:

به سطر سطر دفترم
مداد چنگ می‌زند
نفیر خشم در سرم
مدام زنگ می‌زند

چه آشناست با دلم
غم غریبه‌های دور
چه جنگ نابرابری‌ست
در این سرای سوت و کور

چقدر سرد و خسته‌ام
چقدر دل‌شکسته‌ام
چقدر ناخوشم ولی
به غصه دل نبسته‌ام

اگرچه خشک و تشنه‌ام
ولی جوانه می‌زنم
و گیسوی امید را
دوباره شانه می‌زنم

به سهم آسمان خود
ستاره هدیه می‌کنم
برای بی‌ستاره‌ها
هنوز گریه می‌کنم

ولی جوانه می‌زنم
به قدر سهم خاک خود
که مرهمی‌ست کوششم
به قلب سینه‌چاک خود

اگرچه دیر می‌رسم
اگرچه سخت می‌رسیم
هنوز در کنار هم
به داد عشق می‌رسیم


مراسم پس از اجرای موسیقی با عکس دسته‌جمعی و پذیرایی به پایان رسید. اما آنچه باقی می‌ماند فقط نام شش پروژه نیست. باقی‌ماندن مجموعه‌ای از روایت‌هاست: روایتی از یک کتابخانه محلی که نمی‌خواهد تجربه‌اش با رفتن افراد از بین برود؛ روایتی از سازمانی که برای مسئله دارو، داده و شبکه انسانی را کنار هم گذاشته؛ روایتی از زنانی که مسئله‌ مهمی درباره سلامتشان سال‌ها در سکوت مانده؛ روایتی از افرادی که در لحظه بحران نیاز دارند پیش از هر چیز شنیده شوند؛ روایتی از فعالان محیط زیست که تلاش کرده‌اند صداهای پراکنده‌شان را به یک گفت‌وگو تبدیل کنند؛ و روایتی از کودکانی که بخشی از یادگیری‌شان در ارتباط با طبیعت شکل می‌گیرد.

این پروژه‌ها نه یک مسئله واحد داشتند و نه از یک روش واحد استفاده می‌کردند. آنچه آن‌ها را کنار هم قرار داد، تلاش برای دیدن مسئله، پیدا کردن راهی برای کنش و باقی گذاشتن تجربه‌ای بود که دیگران بتوانند از آن یاد بگیرند.

سومین دوره جایزه معین با معرفی و تقدیر از شش تجربه به پایان رسید، اما تجربه‌هایی که در این روز روایت شدند، قرار نیست با پایان مراسم تمام شوند. ارزش مستندسازی دقیقا در همین‌جاست. مهم‌ترین دستاورد این دوره نه اهدایی تندیس‌ها، بلکه کنار هم قرار گرفتن تجربه‌هایی است که هر کدام در گوشه‌ای از جامعه، برای یک مسئله واقعی، راهی برای ادامه دادن پیدا کرده‌اند. و این همان نقطه‌ای است که یک جایزه می‌تواند از یک مراسم تقدیر فراتر برود: وقتی تجربه‌ها دیده می‌شوند، روایت می‌شوند، ثبت می‌شوند و دوباره به جامعه بازمی‌گردند.


همچنین اختتامیه جایزه معین در یادداشت «نهادهای مراقبت هنوز زنده‌اند» درروزنامه پیام ما بازتاب یافت.

مطالب منتخب